نشست بازخوانی اندیشه های فاطمه مرنیسی برگزار شد

حجاب در کشورهای عربی باعقب ماندگی ملازم بوده است

کد خبر: 6248
15/12/25 - 7:38 ب.ظ

حجاب در کشورهای عربی با گوشه نشینی در خانه و بیسوادی و عقب ماندگی ملازم بوده است. بنابراین در این بافت تا حدی واکنش امثال مرنیسی به مسأله حجاب قابل درک است.

به گزارش پایگاه خبری حجاب به نقل از  قم نگار، در این نشست خانم فریبا علاسوند عضو شورای سیاستگذاری حوزه‌های علمیه خواهران و عضو هیات علمی مرکز تحقیقات زن و خانواده در سخنانی اظهار کرد: جنگ ۱۹۶۷ موسوم به جنگ شش روزه نقطه عطفی برای ناسیونالیسم عربی بود. این جنگ که در واقع هزیمت عربی در مقابل رژیم اشغالگر صهیونیستی به شمار میرود در ذهنیت روشنفکران عرب نتیجه سالها عقبماندگی جهان عرب بود. مرنیسی از جمله روشنفکرانی است که پس از شکست اعراب در این جنگ همچون معاصران خود، به دنبال تحلیل علت این شکست برآمد و با تاکید بر وضعیت فرهنگی جامعه خود، شاخص های پسرفت زنان عرب را مورد بررسی قرار میدهد.

وی خاطرنشان کرد: یکی از واژه های پرتکرار در نوشته‌های مرنیسی و دیگر روشنفکران عرب «تراث» است که به جهات مختلف مورد تحلیل، ارزیابی و بازخوانی قرا گرفته است. این گروه در مقابل جریانهای سلفی، تراث را که تا آن زمان از سرمایه‌های مقدس و غیرقابل بحث در میان مسلمانان اهل سنت به شمار میرفت، بی محابا نقد کردند، اما نوع بازخوانی مرنیسی از تراث با دیگران تفاوت داشت و او می خواست تراث را پالایش و به زعم خود سنت نبوی و بخش های فراموش شده در تاریخ اسلام درباره زندگی زنان را، کاوش و مطرح کند. تحلیلهای او به طور عمده در چارچوب جامعه‌شناسی تاریخی قرار میگیرند.

عضو هیات علمی مرکز تحقیقات زن و خانواده با اشاره به علاقه‌مندی مرنیسی به مباحث زنانه در تحلیل های جامعه‌شناختی، تصریح کرد: اگر چه مرنیسی مدعی است از پایگاه زن مسلمان به بازخوانی تاریخ اسلام و فقه میپردازد، نوشتههای او به وضوح نشان میدهند وی تحلیلگری سکولار است زیرا وی به اعتبار و حجیت که از تعهدات یک تحلیلگر تاریخ اسلام و فهمنده فقه اسلامی است کاملا بیاعتناست. به همین جهت برای نشان دادن اقتدار زن مسلمان برایش فرقی نمیکند گستاخی هند همسر نومسلمان ابوسفیان در مقابل پیامبر اسلام را نقل کند یا خروج عایشه بر خلیفه مشروع زمان و فرماندهی جنگ جمل را یا شخصیت فرهیخته و نورانی حضرت سکینه دختر امام حسین(ع) را.

وی با بیان اینکه مرنیسی همواره بر گزاره ها و آموزه های فمینیستی تاکید میکند و در سخنان وی، حرف جدیدی به عنوان تراز برای فهم مسایل اسلامی به جز همان مولفه های فمینیستی وجود ندارد، گفت: تمامی سخنان او به نوعی برگردان اسلامی شده تحلیل های فمینیستی است و او تلاش میکند اندیشه های اسلامی را با این معیارها سنجش و تنظیم کند. برای مثال برابری برای وی یک اصل است که در کاوش او قرآن کریم به یکباره از شور و خروش در راستای تحقق آن میافتد و ساکت میشود. در ادعای موهوم مرنیسی خداوند و رسول او در مقابل فرهنگ جامعه مردسالار مجبور به سکوت میشوند و دیگر حتی خدا صدای زنان برابری خواه را نمی شنود. در واقع او برای اسلام و منابع اصیل آن یعنی قرآن و پیامبر اکرم(ص) جنبه قدسی قایل نیست و احکام اسلامی را فقط در بستر تحولات اجتماعی فهم میکند. به عبارت دیگر مرنیسی با روشهای جامعه شناسی تاریخ و فقه و تفسیر را فهم میکند و با سنجه های امروزی جامعه کهن را میسنجد.

علاسوند در بخش دیگری از سخنان خود به برخی تفاوتهای زنان عرب و ایرانی به ویژه در مساله حجاب اشاره کرد و گفت: بر خلاف زنان مسلمان ایرانی که با وجود حجاب همواره حضور اجتماعی موثری در جامعه داشته و به ویژه پس از انقلاب اسلامی پیشرفت در عرصه های مختلف را با حجاب تجربه کردند، حجاب در کشورهای عربی با گوشه نشینی در خانه و بیسوادی و عقب ماندگی ملازم بوده است. بنابراین در این بافت تا حدی واکنش امثال مرنیسی به مسأله حجاب قابل درک است.

وی در ادامه افزود: افرادی همچون مرنیسی با مشاهده فاصله نجومی زنان اروپایی و عربی در شاخص سواد، حضور اجتماعی، اشتغال و با توجه دلالت های حجاب در جامعه اش، در اولین گام به تحلیل تراث می پردازد و به نادرستی فهم برخی مقوله ها در فهم فقیهان و مفسران برخی مذاهب اسلامی حکم کرده، این نادرستی را به همه دانش فقهی و حدیثی گذشتگان تسری میدهد بنابراین آنچه آنها را به این فهم واداشته است، نه فقط فهم استشراقی، بلکه درک مستقیم آنها از وضعیت زنان عربی است.

عضو شورای سیاستگذاری حوزه های علمیه خواهران با بیان اینکه فهم جامعه شناختی مرنیسی باعث نگاه قدسیت زدایانه او به مسایل اسلامی شده است، اظهار کرد: او در تحلیل مسایل، متدها و روش های علمی جامعه شناختی را به کار میگیرد و از این رو دچار چندگانگی و تضاد در شناخت و فهم دین و روشهای اجتهادی میشود.

وی با طرح این سئوال که چرا مرنیسی خود را یک فیمنیست اسلامی نمی داند اما دیگران این مساله را طرح میکنند، گفت: هرکس در هرجای دنیا به نوعی از وجه زنانگی دفاع کند، تنها واژه ای که به او اطلاق می شود، فمینیست است و طبعا تاکید بر این که اصل اسلام و جریان نوپای قرآنی به دنبال برابری بوده از وی چهرهای با عنوان فمینیست اسلامی مطرح می سازد.

علاسوند وجهه سیاسی را برای امثال مرنیسی بسیار مهم دانست و گفت: تحلیل های مرنیسی با واژه هایی سروکار دارد که وجه سیاسی آن پررنگ است، به عنوان مثال عایشه برای او اعتنای بیشتری نسبت به حضرت زهرا(س) دارد، زیرا در تاریخ سیاسی مکتوب اهل سنت هزاران صفحه درباره عایشه و حرکت اعتراضی او وجود دارد، اما شاید ۱۰ صفحه در مورد صدیقه طاهره(س) در کتب اهل سنت نباشد و به ویژه کتب آنها درباره عمق عبودیت، دانش و اقتدار اجتماعی ایشان در مقابل باطل ساکت است. مرنیسی اصولا با چهره عارفانه زن مسلمان کاری ندارد اما در عوض وجه عصیانگری و مخالفت سیاسی و تکاپوی اجتماعی برایش بسیار مهم است.

وی در پایان خاطرنشان کرد: علی رغم اینکه مرنیسی میکوشد ردپای زنان مؤثر در تاریخ اسلام و نگرش مثبت اسلام به زن را برملا سازد، مساله و ممکن است از جهاتی مسایل او مسایل ما نیز باشد، اما واقعا به دلیل آنکه مرنیسی متعلق به جامعه زنان عربی است نمیتواند برای کشف و تحلیل مسایل الهام بخش ما باشد. ضعف گستره دانش لازم برای فهم دین، عدم آگاهی از روش فهم دین و تحمیل روش جامعه شناسی بر فهم متون دین، قدسیت زدایی و عقلگرایی پست مدرنی اش و بی اعتنایی به حجیت و اعتبار و اسلوب آن، اغراق در تحلیل زنانه و مبالغه در کشف بعد زنانه تاریخ در کنار اسطوره گرایی تخیلیاش کتب او را برای اسلام شناسان و زن پژوهان مسلمان از اعتبار ساقط کرده است.

در این نشست همچنین دکتر محمد تقی کرمی عضو هیات علمی مرکز تحقیقات زن و خانواده با بیان اینکه فاطمه مرنیسی جامعه شناسی است که بر اساس نوع پروژه ای که برای او تعریف شده یعنی همان هندسه اجتماعی حول جنسیت، عمل میکند، گفت: ادبیات پژوهشی، رویکردهای پساساختارگرایی و تحلیل های تاریخی و تفصیلی در کشورهای شمال آفریقا به دلیل غلبه فرهنگ فرانسوی، با سنت فرانسویها سازگار است. مرنیسی نیز به واسطه آن که دانش آموخته آکادمی های فرانسوی بوده است؛ از سنت های علمی و روشی آنها تاثیر پذیرفته است.

کرمی مساله مرنیسی را دغدغه تمامی فمینیست ها دانست و گفت: اسلام در کشورهای عربی کمتر به معنای دین است و بیشتر به عنوان یک منبع فرهنگ به شمار می رود و آنها اسلام را برای عرب زبانها میدانند و گرویدن سایر ملت ها به اسلام را بر نمیتابند و در تفکر اندیشمندان معاصر عربی، دین همواره واژه تراث را به همراه دارد و همین باعث شده است تا دین از جایگاه قدسی پایین آمده و همانند سایر مولفه های فرهنگساز به آن نگاه شود.

وی با بیان اینکه در پروژه جامعه شناسی برساخت جنسیتی، دین به عنوان مهمترین مولفه فرهنگ ساز است که در رویکردهای تاریخی قدسیتزدایی شده است، خاطرنشان کرد: برخی مسایل همچون حجاب و تفاوتهای حقوقی زن و مرد در دنیای عرب کاملا با آنچه در جامعه خود می بینیم متفاوت است؛ یعنی هنگامی که یک زن معاصر عرب و یک فمینیست اسلامی حجاب را مطرح میکند منظور او پرده نشینی است نه پوشش سر و بدن.
عضو هیات علمی دانشگاه علامه طباطبایی در ادامه افزود: مساله مرنیسی یک مساله کاملا جامعه شناختی است، ولی به دلیل مساله تراث برای جامعه عربی، نخستین علامت سوال برای وضعیت زنان در جامعه متوجه دین می شود و او در دو دورهای که این پروژه را دنبال میکند، ابتدا به سراغ مفسران دین میآید و بیشتر در قرن چهارم و پنجم متمرکز میشود و سپس به سراغ متن میرود و در اینجا سناریوهایی را تعریف میکند که عمدتا بر واقعیتهای تاریخی مبتنی است.

وی با بیان اینکه این سناریوها به لحاظ روششناسی قابل رد نیستند و برای ابطال آن باید یک سناریوی دیگر مطرح شود، اظهار داشت: کاری که مرنیسی در برهه دوم اندیشهای خود انجام میدهد و برخی معتقدند که در این دوره از فمنیسم سکولار فاصله گرفته است، به مراتب از فاز اول خطرناک تر است؛ زیرا سناریوسازی های او دست محققان برای داستان سرایی در شأن نزول آیات را باز می گذارد.

کرمی تاریخی کردن نقد تراث از سوی مرنیسی را منجر به نقد دین از اساس دانست و گفت: اینکه خود برساخت جنسیت در صدر اول در تاریخ اسلام در واقع یک پروسه بوده و نه یک پروژه، بسیار مهم است و اگر این مساله را در قالب یک پروژه ببنیم، نتایج آن به مخاطب القا میشود، بدون آنکه مقاومت او برانگیخته شود و باید گفت این روش در میان متفکران ایرانی طرفدار دارد و رویکردهای مرنیسی در سناریونویسی در تفسیر متن به شدت در کشورمان قابل پیاده کردن و بازتولید است.

همچنین حجت الاسلام و المسلمین دهقان عضو هیات علمی مرکز تحقیقات زن و خانواده در این میزگرد علمی با بیان اینکه فاطمه مرنیسی یک جامعه شناس است و اساسا پژوهشگر اسلامی نیست، تصریح کرد: مرنیسی متاثر از بحث های مستشرقین است و به دلیل دغدغهای که در رابطه با هویت زن مسلمان و تعارض با مدرنیته دارد، به گذشته رجوع می کند.

وی با بیان اینکه مرنیسی با یک شخص غرب زده متفاوت است و در همه جا خود را به عنوان یک مراکشی مسلمان، البته نه اسلام سیاسی و اخوانی معرفی میکند، اظهار کرد: او ارزشهایی مثل فردگرایی و برابری در غرب را ارزشهای انسانی میداند که جوامع عرب از آن عقب ماندهاند و به دلیل حال و هوای ضداستعماری در مراکش، دغدغه اسلام مدرنیته دارد.

حجت الاسلام و المسلمین دهقان با بیان اینکه مرنیسی مانع رسیدن مسلمانان به برخی ارزشهای انسانی را دین و اسلام سیاسی میداند، گفت: مرنیسی برای حل این مشکل دور دین را خط نمیکشد، بلکه برای حل مشکلات فرهنگی به تاریخ رجوع کرده و تفسیر تراث را آغاز می کند و می خواهد آموزه های تمدن جدید مثل برابری و عقلانیت را از دل دین استخراج میکند و هرچه از آموزه های دینی مخالف این آموزه های انسانی است را از میدان به در کند.

وی در ادامه افزود: مرنیسی معتقد است آیات ضد زنان جوهره اصلی دین پیامبر نبوده، بلکه این آیات ناشی از فشارهای جبهه مردسالار جامعه صدر اسلام بر پیامبر و قرآن است و اگر این فشار نبود، جریان موافق زنان ادامه پیدا میکرد و او همچنین برای تصحیح آنچه باعث تفسیر نادرست اسلام شده تا اسلام به عنوان یک دین ضد زنان شناخته شود، به بررسی تراث می پردازد.

عضو هیات علمی مرکز تحقیقات زن و خانواده با بیان اینکه مرنیسی یک روشنفکر دینی است و تفاوت او با دیگر افراد این است که تعارضی میان عقلانیت و دین نمیبیند و اگر تعارضی می بیند دین را تأویل میکند، گفت: قطعا ما هم به روشنفکری دینی نیازمندیم، اما مرنیسی نمیتواند الگوی خوبی برای روشنفکری دینی ما در حوزه زنان باشد.

وی با اشاره به چهار رویکرد اجتهادی، پژوهشگر مطالعات اسلامی، استشراق و فیمنیسم در رابطه با مسایل زنان، خاطرنشان کرد: پژوهشگری مطالعات اسلامی، استشراق و فمنیسم دین را به عنوان یک سوژه نگاه می کنند، اما یک مجتهد رابطه زنده با دین دارد.

وی در ادامه افزود : اگر امروز به دنبال حل مشکلات در حوزه زنان هستیم، باید با همدلی فرآیند اجتهاد را دنبال کنیم و لازمه آن این است که فقیهان و روشنفکران دینی با یکدیگر برخورد همدلانه داشته باشند.

انتهای پیام/

    دیدگاهتان را بنویسید

    نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

شبکه های اجتماعی

     
           

آخرین اخبار

خوراک حجاب نیوز

اگر میخواهید مطالب حجاب نیوز را از دست ندهید، مشترک خوراک حجاب نیوز شوید!

feed32